درسنامه آموزشی مطالعات فرهنگی کلاس دوازدهم انسانی

رابطۀ فرهنگ با فرزندآوری و تغییرات جمعیتی

از جمله مسائل مهم و مورد توجه هر کشور، مسئلۀ جمعیت و فرزندآوری است که همواره مورد توجه صاحب‌نظران علوم مختلف نیز بوده است. براساس مطالعات جمعیت‌شناسی در صورت تداوم روند فعلی فرزندآوری، رشد جمعیت کشور در حدود سال‌های 1420-1415 به صفر خواهد رسید و ساختار جمعیت در بیست سال آینده به سمت سالخوردگی و کم‌جمعیتی پیش خواهد رفت.

جمعیت یکی از عناصر قدرت هر کشور و عامل مهمی در رشد و اعتلای آن کشور است. طبیعی است که اگر جمعیت کشوری به سمت پیری برود و تدابیری برای افزایش جمعیت اندیشیده نشود، به زودی آن کشور با مشکلات عدیده‌ای در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مواجه خواهد شد.

نتایج تحقیقات نشان می‌دهد که مهم‌ترین عامل مؤثر در فرزندآوری و رشد جمعیت کشور، عامل فرهنگی است. همان‌طور که در درس‌های قبل مرور کردیم؛ فرهنگ پدیده‌ای پیچیده، چندلایه و دارای مؤلفه‌های پرشمار است. تحلیل تحولات فرهنگی و آثار آن نیز نسبتاً پیچیده است. فرهنگ گاه به صورت مستقیم و آشکار و گاه با یک یا چند واسطه بر پدیده‌ها و واقعیت‌های محیطی تأثیر می‌گذارد. ارتباط فرهنگ و پدیده‌های جمعیتی را غالباً از نوع دوم می‌دانند؛ یعنی تحول فرهنگی از طریق تأثیرگذاری بر عواملی چون توسعۀ شهرنشینی، تغییر سبک زندگی، طولانی شدن دورۀ تحصیل افراد، تأخیر در اشتغال و ازدواج، تغییر نگرش‌ها نسبت به خانواده و... موجبات تغییر در میزان موالید و فرزندآوری را فراهم می‌سازد.

تأخیر در ازدواج

امروزه تلاش و تکاپوی افراد برای ادامۀ تحصیل و یافتن شغل متناسب با تحصیلات معمولاً فرایندی طولانی و زمان‌بر است. این موضوع به‌طور ناخودآگاه افراد را ترغیب می‌کند که ازدواج را تا رسیدن به سطح مطلوبی از تحصیل و یافتن شغل مناسب به تأخیر اندازند. تأخیر ازدواج به معنای بالا رفتن سن ازدواج از یک‌سو و محدود شدن بازهٔ زمانی برای فرزندآوری از سوی دیگر است.

فردگرایی

تجدد و سبک زندگی غربی در لایه‌های مختلف زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی ایرانیان تأثیرات گسترده‌ای داشته است. تجدد از طریق تغییراتی در سبک زندگی بر فرزندآوری و رشد جمعیت اثر می‌گذارد. از جمله می‌توان به رواج فردگرایی و مصرف‌گرایی اشاره کرد.

فردگرایی که یکی از مؤلفه‌های فرهنگ تجدد و زندگی در شهرهای بزرگ و جوامع صنعتی است باعث می‌شود افراد از چارچوب‌های جمعی و خانوادگی برای تشکیل سریع‌تر خانواده و فرزندآوری رها شوند و براساس ملاحظات و خواستۀ خودشان ازدواج و زاد و ولد کنند. منظور از فردگرایی این است که افراد به جای اولویت دادن به خواست‌ها و علایق جمعی و خانوادگی به ارزش‌ها و خواست‌های فردی خود اولویت می‌دهند.

در چند دهۀ اخیر، نهاد خانواده با تغییرات مهمی چون بالا رفتن سن ازدواج، کاهش میزان ازدواج، افزایش تجرد قطعی، تغییر در دایرۀ همسرگزینی، تغییر در معیارهای همسرگزینی و تغییر در نگرش‌های فرزندآوری روبه‌رو بوده است. بسیاری از صاحب نظران، تأکید دارند که تغییرات نهاد خانواده تنها نتیجۀ تغییر در وضعیت اقتصادی و ساختار نهادی جامعه نیست؛ بلکه از دگرگونی در ارزش‌ها و سنت‌ها سرچشمه می‌گیرند. آنها پیشنهاد می‌کنند که عوامل و دگرگونی‌های فرهنگی نیز مانند عوامل اقتصادی برای توضیح و تبیین تغییرات اخیر در الگوهای ازدواج و فرزندآوری مورد توجه قرار گیرد. به نظر آنان مهم‌ترین تغییر فرهنگی در خانواده، گسترش فردگرایی و تضعیف ارزش‌های خانوادگی است.

مصرف‌گرایی

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم فرهنگ تجدد پدیدۀ «مصرف» است. با شکل گرفتن مصرف انبوه این امکان برای توده مردم فراهم شد که از راه مصرف کالا در فرهنگ مشارکت کنند. مصرف‌گرایی، اصالت دادن به مصرف و هدف قرار دادن رفاه و دارایی‌های مادی است. امروزه مصرف‌گرایی پدیده رایج و رو به رشدی است که مظاهر آن در اکثر جوامع به راحتی قابل مشاهده است. فروشگاه‌های زنجیره‌ای که از اواخر قرن نوزدهم شکل گرفتند، مراکز خرید مدرن، مراکز فروش و تفریحی بزرگ و پاساژهای رنگارنگ که در قرن بیستم جهان شمول شدند، در نوع مصرف و اوقات فراغت افراد و خانواده‌ها تغییر ایجاد کردند و به مرور زمان پیامدهای خاص فرهنگی خود را به دنبال آوردند.

خانواده در فضای مصرف‌گرایی به کارخانۀ تأمین نیازهای غیرضروری فرزندان تبدیل می‌شود. با بالا رفتن انتظارات فرزندان و افزایش هزینه‌هایی که والدین در سبک زندگی مصرف‌گرا صرف می‌کنند، فرزند در نگاه زوجین در فرهنگ غالب، تبدیل به موجود پرهزینه‌ای می‌شود. در نتیجه طبعاً در چنین نگرشی، میزان گرایش به فرزندآوری کاهش پیدا می‌کند؛ زیرا توانایی برآوردن انتظارات خود و فرزندان در این شرایط کاهش می‌یابد و همین امر مانعی برای داشتن فرزند خواهد بود. در مقابل، سبک زندگی غیرمصرف‌گرا و مبتنی بر قناعت قراردارد.

ایجاد روحیۀ قناعت و مصرفِ نیازمحور، باعث ایجاد آرامش خاطر اعضای خانواده خواهد شد. در چنین فضایی که فرزندپروری براساس روحیۀ قناعت و غیرمصرف‌گرا شکل گرفته، انسان از خود و فرزندان انتظارات واقع‌بینانه دارد و فرزندان نیز از والدین انتظارات واقع‌بینانه خواهند داشت و این امر فرزندآوری و فرزندپروری را تسهیل می‌کند.

باورهای دینی

دین از محوری‌ترین مؤلفه‌های فرهنگ به شمار می‌رود. از این رو در تبیین فرزندآوری، یکی از متغیرهای اصلی تأثیرگذار، دین و باورهای دینی است. با نگاهی گذرا به اهمیت فرزندآوری در نزد پیروان ادیان بزرگ چون اسلام، مسیحیت و یهودیت، آشکارا می‌توان نگرش مثبت آنها را به این پدیده دریافت. مذهب کاتولیک از خانواده‌های بزرگ و گسترده حمایت می‌کند و از زاد و ولد فراوان جانبداری می‌کند. آیین پروتستان پیشگیری از بارداری را به صورت برنامه‌ای عمومی که منجر به تهدید نسل شود، مجاز نمی‌داند. در دین زرتشت نیز فراوانی اولاد مایۀ برکت و نشانۀ توجه خداوند شمرده شده است. ازدواج و داشتن فرزندانِ نیک پرورش یافته و آموزش دیده جزو افتخارات به شمار می‌رفته است. دین یهود نیز پیروان خود را به افزایش جمعیت و پراکنده شدن در سراسر جهان تشویق می‌کند. در میان ادیان توحیدی، اسلام تأکید بسیاری به فرزندآوری و فرزندپروری دارد و بدان تشویق می‌کند و با افزایش جمعیت موافق است و به ویژه با فرزندکُشی به جهت بیم از فقر و تنگ‌دستی مبارزه می‌کند و آن را گناهی بزرگ می‌شمارد.

دربارۀ فرزندآوری در تعالیم دینی با تعابیر زیبایی مانند، عطیه، موهبت الهی، میوه دل، نور دیده، مایۀ خوش‌بختی، یاری‌کننده، مایۀ ثواب و پاداش اخروی، رحمت و غفران الهی، باعث خیر و برکت در خانه یاد شده است.

پیامبر اکرم (ص):

فرزند بخواهید و آن را طلب کنید چرا که مایه روشنی چشم و شادی قلب است.

ارزشمندی فرزندآوری

ارزشمندی فرزندآوری، عنصری فرهنگی است که بالقوه نقشی مهم در تغییرات فرزندآوری و دگرگونی رشد جمعیتی یک جامعه دارد. فرزندآوری مانند هر پدیدۀ دیگر دارای فرصت‌ها و محدودیت‌های خاص خود است. داشتن فرزند نقش اساسی در هویت‌یابی خانواده دارد. مهر مادری و پدری تجربه‌ای است که تنها با داشتن فرزندان کسب می‌شود و با چیز دیگری قابل مقایسه نیست.

امور فرهنگی با تأثیرپذیری از دگرگونی عرصه‌های مختلف جهان اجتماعی دچار تغییر می‌شوند. ارزش‌های فرهنگی، اگرچه به‌صورت خودبنیاد و مستقل تغییر نمی‌کنند و اغلب در مقابل عوامل تغییر از خود مقاومت نشان می‌دهند، اما شدت، سرعت و ژرفای دگرگونی در عرصه‌های ساختاری، عناصر فرهنگی را نیز دستخوش تغییر می‌سازد. ارزش فرزندآوری و فرزندپروری نیز به تَبَع تغییر در برخی مؤلفه‌ها همچون گسترش شهرنشینی، طولانی‌شدن دورۀ تحصیل افراد، تمایل بیشتر زنان به اشتغال بیرون از خانه و بالا رفتن سن ازدواج دستخوش تغییر شده و تمایل به فرزندآوری و تعدد فرزندان را در میان مردم کاهش می‌دهد.

امروزه تشکیل خانواده با ابعاد کمتر از طریق کاهش فرزندآوری برای برخی از خانواده‌های ایرانی به صورت یک هنجار درآمده و مطلوب شمرده می‌شود. بی‌شک وقتی سخن از هنجاریابی و هنجاری شدن می‌شود، مقوله فرهنگ و تأثیر آن بر تحولات جمعیتی چهره‌ای روشن‌تر می‌یابد. وجه دیگر اهمیت موضوع آن است که ویژگی فرهنگی یافتن، به معنای دیرپا بودن پدیده و پایداری و مقاومت نسبی آن در برابر دگرگونی است. عناصر فرهنگی برخلاف عناصر دیگر به آسانی تغییرپذیر نیستند و با نوعی سازوکار تداوم همراه‌اند.

رسانه‌ها و تحولات جمعیت

تولید انبوه فیلم‌ها و مجموعه‌های نمایشی و تبلیغات رسانه‌های غربی و گسترش استفاده از آن در ایران منجر به تغییر سبک زندگی ایرانی به سمت سبک زندگی غربی و فاصله گرفتن از سبک زندگی اسلامی - ایرانی شده است. این تغییرات از نوع غذا خوردن و لباس پوشیدن گرفته تا الگوسازی از سلبریتی‌ها و ساخت سریال را شامل می‌شود.

در سال‌های اخیر تعداد مجموعه‌های نمایشی با خانواده‌های تک فرزند یا بدون فرزند، زندگی مشترک افراد مجرد با یکدیگر، خانواده‌های تک نفره، زندگی فرزندان جدا از خانواده و... افزایش قابل توجهی داشته است و در کاهش گرایش جوانان به ازدواج و فرزندآوری تأثیرگذار بوده‌اند. این در حالی است که خانواده‌های پرجمعیت معمولاً در سریال‌ها، خانواده‌هایی ناموفق با مشکلات عدیدۀ بسیار و بستری برای معضلات اجتماعی به تصویر کشیده می‌شوند.

افزون براین، امروزه در این رسانه‌ها بیش از آنکه زنان در حال ایفای نقش مادری و تربیت فرزند باشند، در نقش‌های غیرخانوادگی نمایش داده می‌شوند و این موضوع می‌تواند نگرش زنان به فرزندآوری و نقش مادری را تغییر دهد.

نقش رسانه‌ها در تغییر فرهنگ دینی و احاطۀ فرهنگ فردگرایی بسیار چشمگیر بوده است و ضرورت ارتقای سواد رسانه‌ای و لزوم بهره‌گیری از ظرفیت‌های رسانه‌ای را در پیشبرد اهداف فرهنگی و نظام ارزش‌های خانوادگی بیش از پیش نشان می‌دهد. رسانه‌های داخلی با ترویج ارزش‌ها و سبک زندگی اسلامی می‌توانند جوانان را به ازدواج و فرزندآوری تشویق کنند و نگرش نسبت به شعار «فرزند کمتر زندگی بهتر» را اصلاح کنند و کارکردهای خانواده پرجمعیت را ترویج کنند.

آیندۀ جمعیت ایران

بر پایۀ مطالعات انجام شده، در دو دهه گذشته در ایران، عمدتاً با اثرپذیری از عوامل فرهنگی شاهد تحولات جمعیتی سریع و غیرمنتظره بوده‌ایم. براساس مطالعات آینده‌پژوهی جمعیتی، اگر کاهش باروری در ایران با همین روند پیش
برود، تا سی سال آینده، جمعیت سالمند ایران مانند ژاپن خواهد بود.

اغلب اندیشمندان اجتماعی با خطرناک خواندن وضعیت کنونی و پدیده‌های موجود جمعیتی، خواستار بازنگری جدی در سیاست‌گذاری‌های جمعیتی و فرهنگ عمومی با هدف مهار روند کاهشی جمعیت و نرخ باروری هستند.

رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز طی بیاناتی، دغدغه‌ها و نگرانی‌های آینده نگرانه خود درباره وضعیت جمعیتی کشور را مطرح کرده‌اند:

«مسئلۀ جمعیت که به جد هم موردبحث و اختلاف نظر در جامعه است، مسئلۀ بسیار مهمی است. بلاشک ازنظر سیاست‌های کلی کشور، کشور باید برود به سمت افزایش جمعیت؛ البته به نحو معقول و معتدل»

«امروز اگر ما به فکر تجدید نسل نباشیم، مسئله فرزندآوری را امروز چنانچه برایش فکری نکنیم، پانزده سال دیگر، بیست سال دیگر، دیر خواهد بود؛ کشوری خواهیم شد که عنصر لازم برای حرکت پیشرفت را، یعنی جوان را به قدر کافی در اختیار نخواهد داشت. امروز باید به فکر فردا بود»

تقویت بینش‌ها، ارزش‌ها، نگرش‌ها و توجیهات کارکردی معطوف به فرزندآوری به همراه زمینه‌سازی اجتماعی و اقتصادی (تسهیل ازدواج، تشکیل و تحکیم خانواده)، بستر مناسبی برای تغییر نگرش به فرزندآوری فراهم خواهد آورد. کارشناسان معتقدند، دگرگونی در سبک زندگی، اصلی‌ترین سازوکار فرهنگی در دگرگونی الگوی فرزندآوری خانواده‌های ایرانی است.